Duitse kolonies in Paraguay: Hohenau en Nueva Germania

Rijdt u vanuit Encarnación over de Ruta PY06 naar het noorden, dan leest u na een half uur borden met namen als Hohenau, Obligado en Bella Vista. Bakkerijen verkopen kuchen, kerken hebben spitse torens en op de begraafplaatsen staan Duitse namen. Dit zijn de Duitse kolonies van Paraguay, gesticht tussen 1881 en 1920. Niet allemaal werden ze een succes. Nueva Germania, de kolonie van Nietzsches zus, mislukte binnen enkele jaren. Hieronder leest u hoe de kolonies ontstonden, welke donkere hoofdstukken erbij horen en wat u er vandaag aantreft.

De jaartallen en inwonertallen komen uit de gemeentelijke geschiedenissen, de volkstelling van 2022 en standaardwerken over de afzonderlijke kolonies. Over de naoorlogse periode, waaronder het verblijf van Josef Mengele, gebruiken we alleen gedocumenteerde feiten. Alles is stand oktober 2026.

Duitse kolonies in Paraguay: het korte antwoord

De bekendste Duitse kolonies in Paraguay zijn San Bernardino (1881) aan het meer van Ypacaraí, Nueva Germania (1887) in San Pedro, Hohenau (1900) en de andere Colonias Unidas in Itapúa, en Independencia (1920) in Guairá. Ze ontstonden toen Paraguay na een verwoestende oorlog Europese boeren zocht. Vandaag zijn het Paraguayaanse gemeenten met een zichtbaar Duits erfgoed.

Naast deze plaatsen bestaan er tientallen kleinere nederzettingen met een Duitse oorsprong. De mennonieten in de Chaco spreken ook Duits, maar hebben een eigen geschiedenis. Zij komen in dit artikel alleen zijdelings aan bod; over hen leest u meer in ons artikel over de mennonieten in de Chaco.

Waarom Duitsers naar Paraguay kwamen

De Oorlog van de Drievoudige Alliantie (1864–1870) tegen Brazilië, Argentinië en Uruguay kostte Paraguay een groot deel van zijn bevolking en een flink stuk grondgebied. De regeringen na de oorlog wilden het land weer bevolken en zochten daarvoor Europese boeren. Ze boden goedkope grond, belastingvoordelen en soms een gratis overtocht.

Duitsers waren daarbij welkom. Na 1850 trokken miljoenen Duitsers naar Amerika, de meesten naar de Verenigde Staten, Brazilië en Argentinië. Paraguay kreeg een klein deel van die stroom, vaak via een omweg: veel kolonisten in Itapúa kwamen niet rechtstreeks uit Duitsland, maar uit de Duitse kolonies in de Braziliaanse deelstaat Rio Grande do Sul.

De motieven liepen uiteen. Sommigen zochten land en een bestaan, anderen ontvluchtten armoede na de Eerste Wereldoorlog. En een kleine groep had een ideologisch doel. Dat verklaart waarom de Duitse kolonies in Paraguay zo verschillend uitpakten: van welvarende landbouwgemeenten tot een mislukt experiment dat vooral door zijn stichters bekend werd.

San Bernardino: de eerste Duitse kolonie aan het meer

San Bernardino werd op 24 augustus 1881 gesticht door Duitse en Zwitserse immigranten, met de Zwitser Santiago Schaerer als eerste koloniebestuurder. De naam eert president Bernardino Caballero, die het land van 1880 tot 1886 bestuurde. De kolonie ligt aan het meer van Ypacaraí, ongeveer een uur rijden van Asunción.

De kolonisten verbouwden tabak, suikerriet en fruit en hielden vee. Rond 1900 ontdekten welgestelde families uit Asunción het meer als zomerverblijf. Het Hotel del Lago is nog altijd een herkenningspunt, onder meer omdat Bernhard Förster er in 1889 zijn laatste weken doorbracht.

Vandaag is San Bernardino de zomerplaats van de hoofdstad, met villa's, restaurants en in december tot februari drukke stranden. De Duitse oorsprong ziet u nog in straatnamen, oude huizen en bakkerijen, maar het stadje is volledig Paraguayaans. Hoe het is om er te wonen, leest u in ons artikel over wonen in San Bernardino en Areguá.

Nueva Germania: de mislukte kolonie van Förster en Elisabeth Nietzsche

De bekendste en meest beladen van de Duitse kolonies is Nueva Germania. De Duitse leraar en agitator Bernhard Förster was een uitgesproken antisemiet. Hij wilde in Zuid-Amerika een gemeenschap stichten van "zuivere" Duitsers, ver van joodse invloed. In 1885 trouwde hij met Elisabeth Nietzsche, de zus van de filosoof Friedrich Nietzsche, die de bruiloft niet bijwoonde en het antisemitisme van zijn zwager openlijk afkeurde.

Op 15 februari 1887 vertrok het echtpaar naar Paraguay. Op 23 augustus 1887 stichtten zij Nueva Germania in het bos van het huidige departement San Pedro, ten noorden van Asunción. De eerste groep bestond uit vijf, later veertien, vooral arme families uit Saksen.

De kaart hierboven komt uit een boek van Elisabeth Förster-Nietzsche uit 1891 en toont het bosgebied aan de rivier de Aguaray-guazú dat de kolonie moest worden. Wat op papier ruim leek, was in de praktijk zware grond. De kolonisten kampten met hitte, insecten, ziekte en gebrek aan geld. De beloofde stroom van nieuwe kolonisten bleef uit, en Förster raakte zwaar in de schulden.

In 1889 pleegde Bernhard Förster zelfmoord in San Bernardino, waar hij zijn laatste weken in het Hotel del Lago had doorgebracht. Elisabeth bleef nog tot 1893 in Paraguay en keerde toen terug naar Duitsland. Daar zag zij dat haar broer, inmiddels ziek, beroemd begon te worden. In 1894 richtte zij het Nietzsche-archief op, dat zij beheerde tot haar dood in 1935; Hitler woonde haar begrafenis bij.

Hoe sterk zij Nietzsches werk heeft bewerkt in nationalistische richting, is onder historici omstreden. Over de kolonie zelf is meer duidelijkheid. Een beknopte geschiedenis staat in het Wikipedia-artikel over Nueva Germania, en de Britse journalist Ben Macintyre bezocht de nazaten voor zijn boek Forgotten Fatherland (1992).

Nueva Germania vandaag

Nueva Germania is nu een rustige, vrij arme landbouwgemeente met 5.690 inwoners (2022), die leeft van yerba mate, soja en vee. Een deel van de inwoners draagt nog Duitse achternamen en noemt zich germanino. Ze spreken Spaans en Guaraní, enkele ouderen nog wat Duits. Veel bewoners hebben weinig op met de sensationele verhalen over hun dorp. Het ideologische project van Förster is voorbij; wat bleef, is een gewone Paraguayaanse gemeenschap met een ongewoon begin.

Hohenau en de Colonias Unidas in Itapúa

De succesvolste Duitse kolonies liggen in het zuidoosten, in het departement Itapúa. Hohenau werd op 14 maart 1900 gesticht door Carlos Reverchon, Wilhelm (Guillermo) Closs en de broers Ambrosio en Esteban Scholler. De eerste kolonisten waren Duitsers uit Rio Grande do Sul in Brazilië, die de rode, vruchtbare grond langs de Paraná herkenden van hun eigen streek.

Hohenau werd de basis voor verdere kolonisatie en wordt daarom la madre de las colonias del Alto Paraná genoemd. In 1944 werd het een zelfstandig district. Vanuit Hohenau ontstonden Obligado, gesticht in 1912 door onder anderen Rodolfo Müller en Guillermo Ymlauer op land van de Argentijn Pastor Servando Obligado, en Bella Vista, gesticht in 1918 door Joseph Bohn en Erdmann Fischer.

Samen heten deze drie gemeenten de Colonias Unidas. Ze liggen op 35 tot 50 kilometer van Encarnación aan de Ruta PY06 en tellen samen bijna 37.000 inwoners (volkstelling 2022). Het oude kolonistenhuis in Hohenau, op de foto bovenaan dit artikel, is nu het museum van de gemeente.

Yerba mate als motor van de Duitse kolonies

De economie van de Colonias Unidas draaide van begin af aan om yerba mate, het blad waarvan Paraguayanen hun mate en tereré zetten. Bella Vista noemt zich graag de hoofdstad van de yerba mate, en ook de tungolie, gewonnen uit de noten van de tungboom, was er lang een belangrijk product. Later kwamen soja, tarwe, maïs en vee erbij.

In 1953 bundelden de boeren hun krachten in de Cooperativa Colonias Unidas, met de zetel in Obligado. Die coöperatie verwerkt de yerba mate van honderden aangesloten producenten in een eigen fabriek en is uitgegroeid tot een van de grote coöperaties van het zuiden. Het model lijkt op dat van de mennonieten in de Chaco: kleine boeren die samen verwerken, verkopen en investeren.

Wie door de streek rijdt, ziet de yerbales, de lage struiken in strakke rijen, afgewisseld met sojavelden. Tijdens de oogst in herfst en winter wordt het blad geplukt en gedroogd, en dan hangt in de dorpen de geur van gerookt blad.

Independencia in Guairá: wijn en bier in het heuvelland

Een heel ander karakter heeft Independencia, in het departement Guairá. De kolonie werd op 17 januari 1920 gesticht als Colonia Independencia Nacional door ondernemer Conrado Melgarejo. Eind jaren 1920 kwamen er Duitse immigranten, voor een groot deel oud-militairen uit de Eerste Wereldoorlog uit Baden-Württemberg en Beieren.

Zij vonden een landschap dat aan thuis deed denken: de heuvels van de Cordillera del Ybytyruzú, met koelere nachten dan in de rest van het land. Een immigrant met de naam Vogt begon er met wijnbouw. Independencia is nu met 19.235 inwoners (2022) na Villarrica de grootste gemeente van Guairá en leeft van suikerriet, katoen, yerba mate en veevoer.

Bezoekers kennen Independencia vooral van het Chopp Fest, een bierfeest dat sinds 1978 wordt gehouden en gasten uit Paraguay, Brazilië en Argentinië trekt. In het dorp staan de stenen kerk van San Vicente de Paul uit 1939 en het Castillo Echauri, een kasteel in middeleeuwse stijl dat in 1995 werd voltooid. De heuvels zijn populair bij wandelaars die de Ybytyruzú beklimmen.

Duitsers in Paraguay in de twintigste eeuw: het donkere hoofdstuk

De geschiedenis van de Duitsers in Paraguay kent ook een donkere kant. Rond 1933 vond het nationaalsocialisme aanhang in een deel van de Duitstalige gemeenschappen, zoals overal in Zuid-Amerika waar Duitse migranten woonden. Na de Tweede Wereldoorlog werd Paraguay, net als Argentinië en Brazilië, een toevluchtsoord voor een aantal nazi's.

Dat had ook met de politiek te maken. Alfredo Stroessner, die van 1954 tot 1989 als dictator regeerde, was de zoon van een immigrant uit het Beierse Hof. Zijn regime liet uitlevering van gezochte oorlogsmisdadigers niet toe. Over die periode leest u meer in ons artikel over de geschiedenis van Paraguay, van jezuïeten tot Stroessner.

Josef Mengele in Hohenau

Het bekendste geval is Josef Mengele, de SS-arts van Auschwitz. Hij vluchtte na de oorlog naar Argentinië en verhuisde vóór mei 1959 naar Paraguay. Hij woonde in Hohenau, dicht bij de Argentijnse grens, en kreeg in 1959 de Paraguayaanse nationaliteit onder de naam José Mengele.

Na de ontvoering van Adolf Eichmann in Buenos Aires in mei 1960 voelde Mengele zich ook in Paraguay niet meer veilig. In oktober 1960 vertrok hij met een vals identiteitsbewijs naar Brazilië, waar hij in februari 1979 bij het zwemmen verdronk. In augustus 1979 trok het Hooggerechtshof van Paraguay zijn naturalisatie in. Zijn identiteit werd pas in 1985 vastgesteld.

Voor Hohenau is die episode een ongemakkelijk deel van de geschiedenis. Ze zegt iets over de beschutting die een Duitstalige gemeenschap onder Stroessner kon bieden, maar weinig over de duizenden kolonisten en hun nazaten die er gewoon boerden. Het is goed om beide te weten als u de streek bezoekt.

De Duitse kolonies vandaag bezoeken

De Colonias Unidas zijn het makkelijkst te bereiken vanuit Encarnación, de derde stad van Paraguay aan de Paraná. Hohenau ligt ongeveer 35 kilometer verderop, Bella Vista zo'n 48 kilometer. Onderweg passeert u de jezuïetenruïnes van Trinidad en Jesús, die sinds 1993 op de werelderfgoedlijst van UNESCO staan. Een dagtocht combineert die ruïnes goed met een bezoek aan het museum van Hohenau en de yerbales van Bella Vista.

Hohenau organiseert elk jaar het nationale en internationale visfestival rond de dorado op de Paraná. In Obligado staat sinds lang het Sanatorio Alemán, een ziekenhuis dat voor de hele regio werkt. Hotels zijn er eenvoudig en betaalbaar; de meeste bezoekers overnachten in Encarnación. Hoe het leven in die stad eruitziet, leest u in ons artikel over wonen in Encarnación.

Nueva Germania ligt afgelegener, in het departement San Pedro, op enkele uren rijden ten noorden van Asunción. Er is weinig toeristische infrastructuur, en een bezoek vraagt een eigen auto en wat Spaans. Independencia is vanaf Villarrica in ongeveer een half uur te bereiken en is in het weekend en rond het Chopp Fest het levendigst. San Bernardino tot slot ligt zo dicht bij Asunción dat het een makkelijke dagtocht is.

Meer weten over wonen in het zuiden van Paraguay? De streek rond Encarnación en de Colonias Unidas trekt ook emigranten aan. In onze gids over wonen in Paraguay leest u welke regio's bij welk leven passen en wat dagelijks leven er kost. Algemene feiten over het land vindt u in ons overzicht van Paraguay.

Duits erfgoed in Paraguay vandaag

Een eeuw na de stichting zijn de Duitse kolonies in Paraguay vooral Paraguayaanse plaatsen met een Duits accent. Spaans en Guaraní zijn de voertaal; Duits hoort u bij oudere inwoners, in sommige kerkdiensten en op enkele scholen. De lutherse en katholieke kerken, de verenigingen en de bakkerijen met kuchen en roggebrood houden het erfgoed zichtbaar.

Duitse invloed reikt verder dan de oude kolonies. Paraguay heeft al lang Duitstalige scholen, kerken en verenigingen in Asunción, en een deel van de bekende Paraguayaanse families heeft Duitse wortels. Ook na de oorlog kwamen er nog Duitsers, en sinds de jaren 2010 vestigen zich opnieuw Duitstalige emigranten in het land, vaak rond Asunción, San Bernardino en Itapúa.

Opvallend is hoe de verschillende groepen door elkaar zijn gaan lopen. In de Colonias Unidas wonen ook Japanse en Paraguayaanse families, en in Hohenau zelf liggen Japanse kolonies naast de Duitse. Het beeld van één afgesloten Duitse enclave klopt dan ook niet meer.

Duitse kolonies en Nederlandse emigranten

Voor Nederlanders en Vlamingen die naar Paraguay emigreren, zijn de Duitse kolonies vooral interessant als geschiedenis en als bestemming voor een uitstap. Ze zijn geen vanzelfsprekende gemeenschap voor Nederlandstaligen. De sociale netwerken in de kolonies zijn Duits- of Spaanstalig, en wie er gaat wonen, integreert in een Paraguayaans dorp.

De meeste Nederlanders in Paraguay wonen in en rond Asunción, aan het meer van Ypacaraí of in Encarnación. Hoe die Nederlandse gemeenschap eruitziet en waar u elkaar ontmoet, leest u in ons artikel over Nederlanders in Paraguay. Wie zich hoe dan ook in Paraguay wil vestigen, begint bij de verblijfsvergunning; het traject daarnaartoe beschrijft ons stappenplan voor de verblijfsvergunning in Paraguay.

Veelgestelde vragen over Duitse kolonies in Paraguay

Welke Duitse kolonies zijn er in Paraguay?

De bekendste Duitse kolonies in Paraguay zijn San Bernardino (1881), Nueva Germania (1887), Hohenau (1900), Obligado (1912), Bella Vista (1918) en Independencia (1920). Hohenau, Obligado en Bella Vista vormen samen de Colonias Unidas in Itapúa. Daarnaast zijn er de Duitstalige mennonietenkolonies in de Chaco, met een eigen geschiedenis.

Wanneer en door wie werd Hohenau in Paraguay gesticht?

Hohenau werd op 14 maart 1900 gesticht door Carlos Reverchon, Wilhelm Closs en de broers Ambrosio en Esteban Scholler. De eerste kolonisten waren Duitsers uit de Braziliaanse deelstaat Rio Grande do Sul. Hohenau ligt ongeveer 35 kilometer van Encarnación in Itapúa en telde in 2022 12.809 inwoners.

Wat gebeurde er met de kolonie Nueva Germania in Paraguay?

Nueva Germania werd in 1887 gesticht door de antisemiet Bernhard Förster en zijn vrouw Elisabeth Förster-Nietzsche. Door slechte grond, ziekte en schulden mislukte het project; Förster pleegde in 1889 zelfmoord in San Bernardino. Elisabeth keerde in 1893 terug naar Duitsland. Nueva Germania bestaat nog als kleine landbouwgemeente.

Heeft Josef Mengele in Hohenau in Paraguay gewoond?

Ja. Josef Mengele verhuisde vóór mei 1959 van Argentinië naar Paraguay, woonde in Hohenau en kreeg dat jaar de Paraguayaanse nationaliteit. Na de ontvoering van Eichmann in 1960 vertrok hij in oktober 1960 naar Brazilië, waar hij in 1979 overleed. Paraguay trok zijn naturalisatie in augustus 1979 in.

Spreekt men in de Duitse kolonies van Paraguay nog Duits?

In de Duitse kolonies van Paraguay spreken vooral oudere inwoners nog Duits, en in sommige kerken en scholen wordt het gebruikt. De voertaal is Spaans, aangevuld met Guaraní. Anders is het in de mennonietenkolonies van de Chaco: daar spreken de meeste mensen thuis Plautdietsch en leren de kinderen Hoogduits op school.

Hoe bereik ik Hohenau en de Colonias Unidas vanuit Encarnación?

Vanuit Encarnación rijdt u over de Ruta PY06 naar het noorden; Hohenau ligt na ongeveer 35 kilometer, Obligado en Bella Vista iets verder. Er rijden ook lijnbussen. Onderweg kunt u de jezuïetenruïnes van Trinidad en Jesús bezoeken, die op de werelderfgoedlijst van UNESCO staan.

Zijn de Duitse kolonies in Paraguay geschikt voor Nederlandse emigranten?

Wonen in Hohenau of Independencia kan, maar de Duitse kolonies zijn geen Nederlandstalige gemeenschap. Het dagelijks leven speelt zich af in het Spaans en soms Duits. De meeste Nederlandse emigranten kiezen voor Asunción, San Bernardino aan het meer van Ypacaraí of Encarnación, dichter bij scholen, ziekenhuizen en andere Nederlandstaligen.

Conclusie: de Duitse kolonies in Paraguay

De Duitse kolonies vertellen een groot deel van de Paraguayaanse geschiedenis na 1870: een land dat Europese boeren zocht, kolonisten die via Brazilië kwamen, een antisemitisch experiment dat mislukte en een donkere naoorlogse periode onder Stroessner. Wat bleef, zijn welvarende landbouwgemeenten in Itapúa, een wijndorp in Guairá en een zomerplaats aan het meer. Een bezoek aan Hohenau en de Colonias Unidas past goed in een reis naar het zuiden.

Wilt u het zuiden van Paraguay leren kennen met het oog op een eigen verhuizing?

Vraag een kennismakingsgesprek aan. Wij begeleiden Nederlandstaligen op het traject naar hun residentie, van documenten tot cédula, en denken mee over een oriëntatiereis. Wat dat traject inhoudt, leest u op de pagina over residentie en cédula.