Mennonieten in Paraguay: van Friesland naar de Chaco

Wie in Witmarsum, een dorp in de Friese gemeente Súdwest-Fryslân, langs het gedenkteken voor Menno Simons fietst, staat aan het begin van een van de vreemdste migratieroutes uit de Europese geschiedenis. Zijn volgelingen, de mennonieten, trokken in vier eeuwen via Pruisen, Rusland en Canada naar de droge Chaco van Paraguay. Daar wonen er vandaag bijna 40.000, en hun coöperaties leveren een groot deel van de melk die Paraguayanen drinken. Hieronder leest u hoe die route liep, wie er nu leeft en wat u in Filadelfia en Loma Plata aantreft.

De jaartallen en aantallen komen uit de historische overzichten van de kolonies, de Paraguayaanse wet 514 van 1921, de volkstelling van 2022 en recente berichtgeving over de zuivelsector. Waar bronnen elkaar tegenspreken, noemen we de bandbreedte. Over de verhouding met de inheemse volken baseren we ons op gepubliceerd onderzoek, niet op de kolonie-eigen geschiedschrijving alleen. Alles is stand oktober 2026.

Mennonieten in Paraguay: het korte antwoord

De mennonieten in Paraguay zijn afstammelingen van Nederlandse en Noord-Duitse doopsgezinden die vanaf 1927 in de Chaco kolonies stichtten. Ze kwamen via Canada, de Sovjet-Unie en later Mexico. Rond 2022 telden ze ongeveer 38.700 mensen in zo'n 25 kolonies, met Loma Plata en Filadelfia als centra en coöperaties die de zuivel domineren.

De groei is opvallend. Van de 1.743 pioniers uit 1927 waren er in 1950 al ruim 12.000 mennonieten in Paraguay, in 1987 ongeveer 22.700 en in 2022 zo'n 38.700. Ruim de helft van hen stamt van de Canadese lijn af, een kwart kwam rechtstreeks uit Rusland en de rest via Canada en daarna Mexico of Belize. In 2005 vormden Duitstaligen, bijna allemaal mennonieten, ongeveer een derde van de bevolking van de Centrale Chaco.

Van Witmarsum naar de Weichsel: de Nederlandse wortels van Menno Simons

Menno Simons werd in 1496 in Witmarsum geboren. Hij werd rond 1515 in Utrecht tot katholiek priester gewijd, maar brak in januari 1536 met de kerk en sloot zich aan bij de dopersen. Die beweging doopte alleen volwassenen die bewust kozen voor het geloof, weigerde de eed en wees geweld af. Menno werd haar belangrijkste leider in de Lage Landen. Hij stierf in 1561 in Wüstenfelde in Holstein, op de vlucht zoals veel van zijn volgelingen.

Al rond 1544 sprak men van "mennisten". In Nederland heten zijn geestelijke erfgenamen tot vandaag doopsgezinden. Hun Nederlandse kerken zijn klein, maar de naam van Menno ging de wereld over. Een beknopte levensloop vindt u in het lemma over Menno Simons op Wikipedia.

Vervolging dreef doopsgezinden uit Friesland, Vlaanderen en Holland vanaf het midden van de zestiende eeuw naar de delta van de Weichsel, bij Danzig. Daar konden zij met hun kennis van dijken, polders en afwatering het moerassige land droogleggen. Ze bleven er ruim twee eeuwen. In die tijd schoven hun taal en gewoonten naar het Nederduits op, maar familienamen als Friesen, Janzen, Dyck en Klassen herinneren nog aan de Nederlandse herkomst.

Die achtergrond verklaart waarom mennonieten elders steeds weer de kaart trokken van land dat niemand anders wilde. Moeilijke grond in ruil voor vrijheid van geloof en onderwijs werd het patroon van de volgende vier eeuwen, tot in de Chaco van Paraguay.

Via Pruisen, Rusland en Canada: de lange trek naar Paraguay

Toen Pruisen het Weichselgebied in 1772 overnam, beperkten nieuwe wetten de grondaankoop door mennonieten, die weigerden in het leger te dienen. Tsarina Catharina de Grote had Europese boeren uitgenodigd om de steppen van Zuid-Rusland te ontginnen. In 1787 vertrokken 228 families, die in 1789 de kolonie Chortitza stichtten bij het huidige Zaporizja in Oekraïne. Ze kregen godsdienstvrijheid, vrijstelling van militaire dienst, eigen scholen en land.

De naam Chortitza leeft voort in Paraguay. De grote coöperatie van Loma Plata heet Chortitzer, naar de Russische moederkolonie.

Rond 1870 trok Rusland een deel van die voorrechten in en voerde het een algemene dienstplicht in. Duizenden mennonieten vertrokken vanaf 1874 naar de Canadese prairies, vooral naar Manitoba. Ook daar botsten ze na enkele decennia met de staat. De Canadese leerplichtwetten van rond 1917 schreven onderwijs in het Engels voor, en de vestigingsregels lieten hun dorpsgewijze manier van boeren niet toe.

De meest behoudende gemeenten zochten opnieuw een land dat hen met rust liet. Een deel ging in de jaren 1920 naar Mexico. Een ander deel stuurde in 1921 een delegatie naar Paraguay, dat op zoek was naar kolonisten voor de Chaco.

Kolonie Menno en wet 514: waarom Paraguay de kolonisten binnenhaalde

Paraguay en Bolivia betwistten in de jaren 1920 het noordelijke Chaco-gebied. De Paraguayaanse regering wilde het land bezetten met een vaste burgerbevolking, en mennonieten die geen land opeisten van boeren elders in het land, pasten in dat plan. Op 26 juli 1921 nam het parlement daarom wet 514 aan, in Paraguay bekend als de Ley de los menonitas.

De wet kende de mennonieten en hun nakomelingen zes rechten toe:

• ▹vrije uitoefening van hun godsdienst;
• ▹eigen scholen met onderwijs in het Duits;
• ▹vrijstelling van militaire dienst, in vredes- en in oorlogstijd;
• ▹een eenvoudig ja of nee in plaats van een eed;
• ▹eigen regeling van erfenissen en weeskassen;
• ▹vrijstelling van belastingen gedurende de eerste tien jaar.

Het was de eerste wet in Latijns-Amerika die gewetensbezwaarden tegen de dienstplicht zo ruim tegemoetkwam, schrijft de krant ABC Color in haar terugblik op wet 514. In 1926 en 1927 kwamen de eerste 1.743 kolonisten uit Canada via de rivierhaven Puerto Casado aan. Per smalspoor en ossenkar trokken ze het binnenland in.

De eerste jaren waren zwaar. Het leven in de Chaco stond in het teken van grote ontberingen, en nog in de jaren 1950 keerde een deel van de kolonisten terug naar Canada. Wie bleef, stichtte de kolonie Menno, die nu zo'n 7.500 vierkante kilometer beslaat en in 2022 ongeveer 10.700 inwoners telde. Loma Plata groeide uit tot het bestuurlijke centrum van de kolonie.

Fernheim, Friesland en Neuland: de vluchtelingenkolonies

De tweede golf had een heel andere achtergrond. Eind jaren 1920 werden mennonieten in de Sovjet-Unie onteigend en vervolgd. In 1929 verzamelden duizenden zich in Moskou in de hoop te mogen vertrekken. Een deel kreeg via Duitsland toestemming, en vanaf 1930 stichtten zij in de Chaco de kolonie Fernheim, met Filadelfia als centrum. Een kleinere groep kwam via Harbin in China.

Fernheim was armer en minder eensgezind dan Menno. De grond rond Filadelfia viel tegen, en in 1937 vertrok een groep naar Oost-Paraguay. Daar stichtte zij de kolonie Friesland, een naam die de Nederlandse herkomst opnieuw zichtbaar maakt. In Brazilië stichtten Nederlandse boeren zelf kolonies als Holambra, Carambeí en Castrolanda. In de jaren 1930 en 1940 woedde in Fernheim bovendien een conflict tussen een volks-Duitse stroming, die met nazi-Duitsland sympathiseerde, en de meerderheid die aan de geweldloze traditie vasthield. Na de oorlog moesten enkele voormannen van die stroming de kolonie verlaten.

Na de Tweede Wereldoorlog volgde de derde golf. Mennonieten die met het terugtrekkende Duitse leger uit Oekraïne waren gevlucht, dreigden naar de Sovjet-Unie te worden teruggestuurd. Het Mennonite Central Committee hielp hen weg te komen. In 1947 voer een groep van ongeveer 2.300 vluchtelingen met het schip Volendam van de Holland-Amerika Lijn van Bremerhaven naar Buenos Aires.

Een deel van die vluchtelingen stichtte in Oost-Paraguay de kolonie Volendam, genoemd naar het schip. De anderen gingen de Chaco in en begonnen de kolonie Neuland. Daarna kwamen nog behoudende groepen uit Canada, die in 1948 Sommerfeld en Bergthal stichtten, en in 1969 een groep uit Mexico in Rio Verde. Zo kent Paraguay nu kolonies van zeer verschillende signatuur, van moderne coöperaties tot gemeenschappen die auto's en elektriciteit mijden.

De Chacooorlog en de kolonies in de Gran Chaco

De kolonisten van Menno en Fernheim vestigden zich precies in het gebied waar Paraguay en Bolivia om vochten. Van 1932 tot 1935 woedde de Chacooorlog, met de slag om Boquerón in september 1932 als eerste grote veldslag, in het huidige departement Boquerón. Filadelfia lag dicht bij het front, maar bleef grotendeels buiten de gevechten.

Door wet 514 hoefden de mennonieten niet te vechten. Ze leverden wel voedsel, water en transport aan het Paraguayaanse leger, en hun aanwezigheid versterkte de Paraguayaanse aanspraak op het gebied. Na de vredesonderhandelingen, die in 1938 tot een verdrag leidden, bleef de Centrale Chaco Paraguayaans. Over de oorlog en de latere decennia onder Stroessner leest u meer in ons artikel over de geschiedenis van Paraguay, van jezuïeten tot Stroessner.

Coöperaties: hoe de mennonieten de Chaco economisch dragen

Het economische succes van de mennonieten begon laat. Pas in de jaren 1950 en 1960 veranderde de Chaco van een overlevingsgebied in een landbouwregio. Twee dingen gaven de doorslag. Het droogtebestendige buffelgras, vanaf 1955 ingevoerd, maakte grootschalige veeteelt mogelijk. En de Transchaco-weg, waarvan de aanleg in 1956 begon, verbond de kolonies in de jaren 1960 met Asunción.

Elke grote kolonie is georganiseerd als coöperatie, die meer doet dan inkopen en verkopen. In Loma Plata zit de coöperatie Chortitzer, die teruggaat op het Chortitzer Komitee van 1936 en sinds 1962 een coöperatie is. In Filadelfia zit de coöperatie Fernheim, in Neuland de coöperatie Neuland. Ze beheren zuivelfabrieken, slachthuizen, veevoederfabrieken, supermarkten, ziekenhuizen, scholen en wegen.

Het bekendste product is melk. Paraguay produceert volgens de coöperatiekoepel Fecoprod rond 900 miljoen liter melk per jaar, en 88 procent van de industrieel verwerkte melk komt van coöperaties, het grootste deel uit de Chaco (Última Hora, juni 2026). Het zuivelmerk Trébol van Chortitzer had volgens zakenblad InfoNegocios ongeveer 30 procent van de markt. Ook in de rundvleesexport naar landen als Chili en Taiwan spelen de slachthuizen van de mennonietencoöperaties een grote rol.

Dat gewicht heeft een keerzijde die in Paraguay openlijk wordt besproken. De omzetting van droogbos naar weidegrond heeft de Chaco sterk veranderd. Over ontbossing, waterbeheer en landrechten wordt dan ook kritisch geschreven, ook binnen de mennonietengemeenschappen zelf. Wie de streek bezoekt, ziet beide kanten: nette dorpen en moderne bedrijven, en daaromheen een landschap dat in enkele decennia van karakter veranderde.

Plautdietsch en geloof: wat Nederlanders herkennen

De meeste mennonieten in Paraguay spreken thuis Plautdietsch, een Nederduitse taal die in de Weichseldelta ontstond. Op school en in de kerk gebruiken ze Hoogduits, en wie met de rest van het land te maken heeft, spreekt Spaans. Veel jongeren beheersen dus drie talen. Een Nederlander die goed luistert, herkent in het Plautdietsch klanken en woorden die dichter bij het Gronings en Fries liggen dan bij het Duits van Berlijn.

Die verwantschap is meer dan taal. De voorliefde voor coöperatief werken, de soberheid in kleding en kerkinrichting en de nadruk op de lokale gemeente doen Nederlanders vaak aan het protestantse platteland van vroeger denken. Ook de koloniekaarten zijn herkenbaar. Kolonies heten Friesland en Volendam, dorpen dragen namen die de kolonisten uit Rusland meenamen.

Tegelijk is het geen Nederlandse gemeenschap. Na vier eeuwen buiten de Nederlanden zien mennonieten zich als mennonieten, als Duitstalige Paraguayanen of gewoon als Chaqueños. Nederland is voor hen een verre oorsprong, geen vaderland. Wie er als Nederlander komt, wordt doorgaans gastvrij ontvangen, maar als gast en niet als landgenoot.

Meer over wonen in Paraguay? Overweegt u na deze geschiedenis zelf een leven in Paraguay, lees dan eerst onze gids over wonen in Paraguay: regio's, kosten en het dagelijks leven, met Asunción en het oosten als uitgangspunt.

Mennonieten en de inheemse volken van de Chaco

De Chaco was geen leeg land toen de mennonieten kwamen. In de Centrale Chaco woonden onder meer de Enlhet, door de kolonisten vaak "Lengua" genoemd, en de Nivaclé. Voor hen begon de kolonisatie met drie schokken tegelijk: de voorbereiding op de Chacooorlog vanaf het midden van de jaren 1920, de plotselinge komst van duizenden kolonisten vanaf 1927 en een pokkenepidemie in 1932 en 1933 die volgens Enlhet-bronnen meer dan de helft van hun volk het leven kostte.

De kolonie-eigen geschiedschrijving beschreef de verhouding lang als zending en hulp. Onderzoeker Hannes Kalisch, die twintig jaar met de Enlhet-historicus Ernesto Unruh mondelinge geschiedenis optekende, laat in een analyse in het Journal of Mennonite Studies een ander beeld zien. Volgens hem kregen de Enlhet van begin af aan geen eigen rol, terwijl zij de nieuwkomers juist als buren benaderden met wie zij hun land wilden delen.

In 1961 richtten de kolonies de organisatie ASCIM op, die inheemse gemeenschappen ondersteunt bij landbouw, onderwijs en gezondheidszorg. Rond Loma Plata en Filadelfia wonen nu meer inheemse mensen dan mennonieten, deels in eigen dorpen en deels als arbeiders op de bedrijven van de kolonies. Landrechten, lonen en zeggenschap blijven gevoelige onderwerpen.

Paraguay erkent volgens de volkstelling 19 inheemse volken. Wie de Chaco bezoekt, merkt dat de verhoudingen tussen mennonieten, inheemse gemeenschappen en Latijns-Paraguayanen veranderen. Inheemse organisaties spreken zich steeds vaker zelf uit, en een deel van de jongere mennonieten kijkt kritisch naar de eigen geschiedenis.

De Chaco bezoeken: Filadelfia, Loma Plata en Neuland

Filadelfia ligt ongeveer 450 kilometer ten noordwesten van Asunción, via de Transchaco-weg (Ruta PY09). Met de auto bent u er in vijf tot zeven uur, afhankelijk van stops en wegwerkzaamheden. Er rijden ook lijnbussen vanaf het busstation van Asunción. Loma Plata ligt zo'n 25 kilometer oostelijker, Neuland ongeveer 30 kilometer naar het zuiden.

In Filadelfia vindt u een koloniemuseum met kleding en gebruiksvoorwerpen uit de Russische periode en opgezette dieren uit de Chaco, een park met de eerste locomotief van het Chaco-smalspoor en een informatiecentrum over de regio. Op de schappen van de coöperatiesupermarkten liggen Duitstalige etiketten naast Spaanse, en op zondag zijn de straten opvallend stil.

Het klimaat vraagt voorbereiding. De Centrale Chaco heeft een heet, halfdroog klimaat, met zomertemperaturen die geregeld boven de 40 graden uitkomen. Tussen november en maart valt de meeste regen, en dan kunnen onverharde wegen tijdelijk onbegaanbaar zijn. De koelere maanden van mei tot september zijn het prettigst voor een bezoek.

Voor de Chacooorlog kunt u vanuit Filadelfia het fort van Boquerón bezoeken, met een klein museum en de oude loopgraven. Neem voldoende water mee, tank op tijd en houd er rekening mee dat het mobiele netwerk buiten de kolonies wegvalt. Meer basisinformatie over afstanden, regio's en klimaat staat in ons overzicht van Paraguay.

Mennonieten, Duitse kolonies en Nederlandse emigranten

De mennonieten worden in Paraguay vaak op één hoop gegooid met andere Duitstalige groepen. Dat klopt niet. De kolonies in Itapúa en Guairá zijn gesticht door lutherse en katholieke Duitsers, met een eigen geschiedenis en een ander karakter. Daarover leest u meer in ons artikel over de Duitse kolonies in Paraguay, van Hohenau tot Nueva Germania.

Voor Nederlanders die emigreren, zijn de mennonietenkolonies geen voor de hand liggende woonplaats. De kolonies zijn geloofsgemeenschappen met eigen regels voor lidmaatschap en grond, en ze liggen ver van internationale scholen, ziekenhuizen en het vliegveld. De meeste Nederlanders in Paraguay wonen in en rond Asunción, San Bernardino of Encarnación. Hoe die gemeenschap eruitziet en waar u elkaar ontmoet, staat in ons artikel over Nederlanders in Paraguay.

Wilt u zich zelf in Paraguay vestigen, dan begint het bij de verblijfsvergunning, los van waar u gaat wonen. Hoe die aanvraag verloopt, welke documenten nodig zijn en hoe lang het duurt, leest u in ons stappenplan voor de verblijfsvergunning in Paraguay. Een bezoek aan de Chaco past dan goed in een oriëntatiereis.

Veelgestelde vragen over mennonieten in Paraguay

Hoeveel mennonieten wonen er in Paraguay?

Rond 2022 woonden er ongeveer 38.700 mennonieten in Paraguay, verdeeld over zo'n 25 kolonies in de Chaco en in Oost-Paraguay. De groep groeide van 1.743 pioniers in 1927 naar ruim 12.000 in 1950. De grootste kolonie is Menno, met Loma Plata als centrum en ongeveer 10.700 inwoners.

Waarom zijn de mennonieten naar de Chaco in Paraguay gekomen?

Behoudende mennonieten verlieten Canada rond 1926 omdat de leerplicht onderwijs in het Engels voorschreef. Paraguay bood met wet 514 van 1921 godsdienstvrijheid, eigen Duitstalige scholen en vrijstelling van militaire dienst. De regering wilde de Chaco bevolken, die Bolivia betwistte. Later kwamen vluchtelingen uit de Sovjet-Unie.

Wat hebben de mennonieten in Paraguay met Nederland te maken?

De beweging is genoemd naar Menno Simons, een priester uit het Friese Witmarsum die in 1536 doopsgezind werd. Zijn volgelingen vluchtten uit de Nederlanden naar de Weichseldelta, later naar Rusland en Canada. Familienamen, het Plautdietsch en koloniënamen als Friesland en Volendam verwijzen nog naar die Nederlandse wortels.

Welke taal spreken de mennonieten in de Chaco?

Thuis spreken de meeste mennonieten in de Chaco Plautdietsch, een Nederduitse taal uit de Weichseldelta. Op school en in de kerk gebruiken ze Hoogduits, en met andere Paraguayanen Spaans. Veel jongeren zijn dus drietalig. Nederlanders herkennen in het Plautdietsch vaak woorden uit het Nedersaksisch en Fries.

Hoe groot is het aandeel van mennonieten in de melkproductie van Paraguay?

Volgens de coöperatiekoepel Fecoprod komt 88 procent van de industrieel verwerkte melk in Paraguay van coöperaties, grotendeels uit de Chaco (juni 2026). De mennonietencoöperaties Chortitzer, Fernheim en Neuland zijn daarin de grootste spelers. Het merk Trébol van Chortitzer had ongeveer 30 procent van de zuivelmarkt.

Kun je de mennonietenkolonies in de Chaco van Paraguay bezoeken?

Ja. Filadelfia, Loma Plata en Neuland zijn vrij toegankelijk en hebben hotels, restaurants en musea. Filadelfia ligt ongeveer 450 kilometer van Asunción via de Transchaco-weg. Kies bij voorkeur de koelere maanden van mei tot september, en respecteer de rustige zondagen en de kledingnormen van de meer behoudende kolonies.

Hoe is de verhouding tussen mennonieten en de Enlhet in de Chaco?

De komst van de mennonieten vanaf 1927 viel samen met de Chacooorlog en een pokkenepidemie die de Enlhet zwaar trof. De kolonies richtten in 1961 de hulporganisatie ASCIM op. Onderzoek met Enlhet-bronnen laat zien dat de Enlhet hun land verloren en weinig zeggenschap kregen; landrechten blijven een gevoelig onderwerp.

Kunnen Nederlandse emigranten in een mennonietenkolonie in Paraguay wonen?

De mennonietenkolonies zijn geloofsgemeenschappen met eigen regels voor lidmaatschap en grondbezit, dus als buitenstaander koopt u er niet vanzelf een huis. Wonen in de steden Filadelfia of Loma Plata kan wel. De meeste Nederlandse emigranten kiezen voor Asunción, San Bernardino of Encarnación, dichter bij scholen, ziekenhuizen en het vliegveld.

Conclusie: de mennonieten en de Chaco van Paraguay

De mennonieten zijn het levende bewijs dat een Fries geloofsidee uit de zestiende eeuw vier eeuwen en drie continenten kan overleven. Via de Weichsel, de Oekraïense steppe en de Canadese prairie kwamen ze in de Chaco, waar ze met wet 514 de ruimte kregen om hun eigen scholen en coöperaties op te bouwen. Hun succes in zuivel en vlees is groot. Het verhaal van de Enlhet en de Nivaclé, op wier land dat succes werd gebouwd, hoort er volledig bij.

Wilt u Paraguay zelf leren kennen, met of zonder uitstap naar de Chaco?

Plan een kennismakingsgesprek met ons team. Wij begeleiden Nederlandstaligen bij het traject naar hun residentie in Paraguay, van documenten tot cédula, en vertellen u graag hoe een oriëntatiebezoek eruit kan zien. Een overzicht van wat wij doen, vindt u op de pagina over residentie en cédula.